Afaan Oromoo: Kutaa 5 8 Sections41 Lessons365 Days
1.3: Walaloo dubbisuu
Mana Barumsaa Koo
Afaan Oromoo Kutaa 5ffaa
Bu’aalee barachuu boqonnaa kanaa
Xumura Barannoo kanaatti:
Jechoota bu’uuraa 10 walaloo “Barnoota” keessaa adda baasuu fi hiika isaanii himuu.
Walaloo Afaan Oromoo dubbisuun ergaa ijoo isaa hubachuu.
Jechoota haala qabatamaa aadaa Itoophiyaa wajjin wal qabsiisuun hubachuu.
Hiika jechoota akka Guca, Doofummaa, fi Dhokataa tilmaamuu.
Jechoota Bu’uuraa 10
Jechoota barbaachisoo walaloo dubbisuun dura beekuu qabdu isaan kana.
1. Barnoota
Barachuu / Beekumsa argachuu.
2. Guca
Ibsaa / Waan ifa kennu.
3. Ibsituu
Waan ibsu / Ifa kan kennu.
4. Addunyaa
Dachii / Biyya lafaa.
5. Fagoo
Fageenya dheeraa kan qabu.
6. Dhokataa
Waan dhokate / Kan hin mul’anne.
7. Tooftaa
Mala / Akkaataa hojii ykn tooftaa.
8. Doofummaa
Wallaalummaa / Beekumsa dhabuu.
9. Jaalannaa
Ni jaalanna (Gochima).
10. Dhamaanaa
Ni dhamaana / Ni carraaqna.
Sochiiwwan Dubbisuun Duraa
Barattoota kabajamoo,
Mee yaadaa, halkan ibsaan badee mana keessan kan Finfinnee jiru keessa deemaa jirtu. Kitaaba keessan barbaaduun baay’ee ulfaata, mitii? Akka isinitti mul’atuuf guca ykn shamaa isin barbaachisa. Jireenya keessatti, Barnootni guca sana. Addunyaa kana akka gaariitti akka arginu nu gargaara.
Marii Daree Keessaa
Hiriyaa kee wajjin irratti mari’adhu: Osoo manneen barnootaa hin jiran ta’ee addunyaan maal fakkaatti turte? Doktaroonni Hospitaala Jimmaa ykn qotee bultoonni Baalee jireenya fooyyessuuf beekumsa akkamitti fayyadamu?
Walaloo Dubbisuun Dura
Yeroo walaloo kana dubbistu, gaaffiilee kana irratti yaadi:
- Walalichi barnoota maalitti fakkeessa?
- Barnootni waan hamaa akkamii balleessa?
- Barattoonni maaliif barnoota jaalatu, akkasumas maaliif itti dhama’u?
Walaloo Dubbisuu fi Hubachuu
Walaloo Afaan Oromoo kana sagalee dhageessisuun sirriitti dubbisi, gaaffiilee itti aanan sirreessi.
Barnoota
Barnoota Guca halkaniifi guyyaa
Yaa ibsituu addunyaa
Kan fagoo dhi’yeessitee
Waa hunda agarsiistee
Dhokataa ifa baastaa
Tooftaan hojii salphistaa
Doofummaa balleessitaa
Kanaafuu si jaalannaa
Si argachuufis nidhamaanaa
Shaakala Jechootaa
Beekumsa jechoota bu’uuraa 10 fayyadamuun gaaffiilee deebisi.
Tapha Jechoota Wal-qabsiisuu
Galmee jechootaa sirriitti yaadadhu
Jechoota Afaan Oromoo hiika isaaniitiin wal-qabsiisi!
Cuunfaa Barnootichaa
Walalichi akka Barnootni Guca addunyaa kana ibsu ta’e agarsiisa.
Barnootni waan hin danda’amne danda’amaa taasisa. Waan Fagoo dhiyeessa, waan Dhokataa immoo ifa baasa.
Tooftaa ykn mala gaarii mana barumsaatti baranneen, hojiin keenya guyyaa guyyaa nuuf salphata.
Hunda caalaa ammoo, barnootni Doofummaa balleessa. Kanaafuu barattoonni barnoota ni Jaalatu, argachuufis ni Dhama’u!
Madaallii Xumuraa
Seenaa gabaabaa barattoota Itoophiyaa kana dubbisiitii gaaffiilee deebisi.
Seenaa Gabaabaa: Tolasaa fi Caaltuu
Tolasaa fi Caaltuun barattoota kutaa 5ffaa mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa Jimmaa ti. Ganama bariin ka’anii gara mana barumsaa deemu. Tolasaan, “Ani yeroon gudbadhu ogeessa fayyaa ta’ee namoota dhukkubsatan gargaaruun barbaada” jedha. Caaltuun immoo, “Ani injinara ta’ee daandii ijaaruun bakkeewwan fagoo salphaatti wal-qunnamsiisuun barbaada” jetti. Barsiisaan isaaniis abjuu isaanii dhugoomsuuf doofummaa mo’achuu akka qaban isaanitti hime. Cimanii qo’achuu fi rakkoolee herregaa fi afaanii furuuf tooftaa sirrii barbaaduun, barnoota isaanii akka ibsituu egeree isaaniitti fayyadamaa jiru.
Lixa Madaallii (Checklist)
Dandeettiiwwan kana yommuu goolabdu sanduuqa keessatti mallatteessi: