Saayinsii Naannoo Kutaa 5 5 Sections35 Lessons365 Days
1.1. Argama Kaartaa Irraa
Argama Kaartaa Irraa
Saayinsii Naannoo Kutaa 5
Lesson Competencies
At the end of the lesson you will be able to:
Itoophiyaa mala argama bir-qabaa fi argama sirriin ni ibsita.
Fiixeewwan Itoophiyaa kan kallattii arfanii ni tarreessita.
Biyyoota Itoophiyaa daangessan ni tarreessita.
Walitti dhufeenya kofa sararran dagalee fi sararran gadee ni ibsita.
Maalummaa kaartaa ni ibsita.
Key Terms (Jechoota Ijoo)
Argama Bir-qabaa
Argama biyya tokkoo haala biyyoota biroo ykn qaama lafaa wajjin wal bira qabuun ibsuu.
Argama Sirrii
Argama bakka tokkoo sararawwaan gadee fi dagalee fayyadamuun ibsuu.
Sarara Dagalee (Latitude)
Sarara yaadaa bahaa gara dhihaatti sararamu. Fakkeenyaaf, Mudhii lafaa (0°).
Sarara Gadee (Longitude)
Sarara yaadaa kaabaa gara kibbaatti sararamu. Kan akka Meeridiyaanii Guddicha (0°).
Kaartaa
Meeshaa qaama lafaa guutuu ykn gar-tokkee isaa gadi xiqqeeffamee waraqaa diriiraa irratti agarsiisudha.
Video Lesson (Barnoota Viidiyoo)
Viidiyoo kana ilaaluun waa’ee kaartaa fi argamaa hubadhu.
Core Lesson: Maalummaa fi Argama Kaartaa
Introduction
Dear learners,
Mee yaadaa! Hiriyaa keessan mana isaanii hin beekne bira deemuu yoo barbaaddan, akkamitti karaan ibsitaniif? Tarii “Manni keenya mana barumsaa duuba argama” jettu ta’a. Kun bifa argama ibsuuti. Saayinsii Naannoo keessatti, argama jechuun bakka wanti tokko itti argamu dha.
Argamni bakka tokkoo yookiin biyya tokkoo (fakkeenyaaf Itoophiyaa) kaartaa irratti maloota gurguddoo lamaan ibsama. Isaanis argama bir-qabaa fi argama sirrii dha.
I. Argama Bir-qabaa
Argama biyya tokkoo ykn bakka tokkoo haala biyyoota biroo ykn qaama lafaa fi qaama bishaanii wajjin fayyadamuun ibsamu dha. Fakkeenyaaf, Itoophiyaan Keeniyaa irraa gara kaabaatti argamti.
II. Argama Sirrii
Argama biyya ykn bakka tokkoo sararawwaan gadee fi dagalee fayyadamuun ibsamu dha. Kun baay’ee sirrii fi qaqqabaa dha.
Sararoota Yaadaa (Imaginary Lines)
A) Sarara Dagalee (Latitude)
Sarara yaadaa bahaa gara dhihaatti sararamu. Sararri mudhii lafaa (Equator, 0°) qaama lafaa hemisfeera kaabaa fi kibbaatti bakka wal qixaa lamatti qooda.
Fageenyi mudhii lafaa irraa hanga bantii kaabaattis ta’ee hanga bantii kibbaatti jiru 0° irraa 90° ta’a.
B) Sarara Gadee (Longitude)
Sarara yaadaa kaabaa gara kibbaatti sararamu. Sararri ka’umsaatti tajaajilu Meeridiyaanii Guddicha (Prime Meridian, 0°) jedhama.
Meeridyaanii guddicha irraa qaamni lafaa gara bahaatti argamu hemisfeera bahaa, gara dhihaatti argamu ammoo hemisfeera dhihaa jedhama (0° – 180°).
Maloota Koordineetii (Coordinate Systems)
Akkamiin kaartaa irratti argama bakka tokko sirrii beekna? Maloota lama fayyadamna:
-
1
Mala koordineetii Ji’oogiraafawaa Kofa sarara dagalee fi gadeetti gargaaramuudhaan argama ibsa. Jalqaba kan barraa’u digirii sarara dagaleeti, itti aansuun sarara gadee. (Fakkeenyaaf: 20° Kibba, 45° Dhiha).
-
2
Mala koordineetii Biyyoolessaa Qindoomina sararran dalgaa (gara kaabaa) fi oleen (gara bahaa) qophaa’a. Koordineetii dijitii 4 ykn dijitii 6’n ibsama. Yeroo maraa sararri gara bahaa sarara gara kaabaa dursee barreeffama.
Fakkii: Koordineetii fi Sararoota
Game: Tapha Koordineetii (Map Explorer)
Shaakala koordineetii dijitii 4. Sarara gara bahaa (X) fi gara kaabaa (Y) sirrii ta’e tuqi!
Gocha 1: Filannoo (MCQ)
1 / 5Loading…
Gocha 2: Firoomsi (Drag & Drop)
How to play: Tap a term (Jechoota) to select it, then tap the correct definition box (Hiika) to drop it there.
Jechoota (Terms)
Hiika (Definitions)
Lafa marfamaa waraqaa diriiraa irratti kaasuun agarsiisuu.
Sarara yaadaa bahaa gara dhihaatti sararamu (Fakkeenyaaf: Mudhii lafaa).
Argama sararawwaan gadee fi dagalee fayyadamuun ibsamu.
Gocha 3: Dhugaa ykn Soba
1 / 5Loading…
Lesson Summary (Cuunfaa)
Argamni maloota gurguddoo lamaan ibsama: Argama Bir-qabaa fi Argama Sirrii.
Sararri Dagalee bahaa gara dhihaatti sararamu. Mudhiin lafaa (0°) isaan keessaa isa guddaadha.
Sararri Gadee kaabaa gara kibbaatti sararamu. Meeridiyaaniin Guddichi (0°) sarara ka’umsaati.
Kaartaan qaama lafaa gadi xiqqeeffamee waraqaa diriiraa irratti kaafamudha.
Argama koordineetiin agarsiisuuf maloota ji’oogiraafawaa (digiriin) fi biyyoolessaa (dijitiin) fayyadamna.
Assessment (Madaallii)
1 / 5Loading…
Qormaata Xumurteetta!
Qabxii:
Competency Checklist (Mirkaneeffannaa)
Mata duree kana erga xumurtee booda, dandeettiiwwan armaan gadii horachuu kee of madaali. Sanduuqa cuqaasi.