Saayinsii Naannoo Kutaa 5 5 Sections35 Lessons365 Days
2.4. Maddeen Anniisaa
Maddeen Anniisaa (Sources of Energy)
Saayinsii Naannoo Kutaa 5
Xumura barnoota mata duree kanaatti:
Hiika anniisaa ni himta.
Maddoota anniisaa adda addaa ni tarreessita.
Akaakuuwan anniisaa garaagaraa adda ni baafta.
Jechoota Ijoo (Key Terms)
Anniisaa
Dandeettii hojii tokko hojjechuuf gargaaruudha.
Madda Anniisaa
Iddoo ykn wanta anniisaan irraa argamudha (fkn. Aduu, Bishaan).
Anniisaa Haaromfamoo
Anniisaa of haaromsuu danda’uufi hin dhumne (fkn. Aduu, Qilleensa).
Anniisaa Haaromfamoo Hintaane
Anniisaa yeroo dheeraa booda dhumuu danda’u (fkn. Boba’aa, Cilee).
የቪዲዮ ትምህርት (Video Lesson)
Core Lesson: Maddeen Anniisaa
Seensa (Introduction)
Barattoota kabajamoo,
Mee addunyaa kana ifa aduu malee, ykn ibidda nyaata ittiin bilcheeffannu malee yaadaa! Konkolaataan bensiinii malee deemuu ni danda’aa? Lakki! Wanti hundi socho’uuf ykn hojii hojjechuuf humna barbaada. Humni kun immoo Anniisaa jedhama.
Gocha 2.4: Marii Garee
Gaaffilee armaan gadii irratti waliin mari’adhaa:
- Anniisaan maali?
- Akaakuuwan anniisaa garaagaraa tarreessi.
- Maddoota anniisaa biyya keenya keessatti anniisaa elektirikii maddisiisuuf baay’inaan itti fayyadamaa jirru maal fa’i?
Deebii gaaffilee kanaa barreeffama armaan gadii keessaa ni argattu!
Anniisaan Maali?
Anniisaan dandeettii hojii tokko hojjechuuf nu gargaarudha. Fkn, fiiguuf, buddeena tolchuuf, ibsaa ibsuuf anniisaan ni barbaachisa.
Maddoota Anniisaa (Sources of Energy)
Iddoon ykn wanti anniisaan irraa argamu Madda Anniisaa jedhama. Maddoonni anniisaa bakka gurguddoo lamatti qoodamu:
1. Anniisaa Haaromfamoo
Anniisaan kun yeroo hunda of haaromsuu danda’a, hin dhumu.
- Aduu (Sun): Madda anniisaa isa guddaadha. Soolaarii fayyadamuun ibsaa arganna.
- Bishaan: Humna bishaaniitiin elektirikii maddisiisuu (fkn. Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaa / GERD).
- Qilleensa: Humna qilleensaa (fkn. Paarkii Qilleensaa Adaamaa).
2. Haaromfamoo Hintaane
Anniisaan kun yeroo dheeraa booda dhumuu danda’a.
- Boba’aa (Fossil Fuels): Bensiinii, Naftaa (konkolaataa sochoosuuf).
- Cilee (Coal): Warshaalee keessatti fayyada.
- Qoraan: Biyya keenyatti nyaata bilcheessuuf baay’inaan itti fayyadamna, garuu bosona balleessa.
Fakkii Maddoota Anniisaa Itoophiyaa Keessaa
Akkaataa itti taphatamu: Jalqaba madda anniisaa tuqi (Tap), itti aansuun saanduqa sirrii ta’e (Haaromfamoo ykn Hintaane) tuqi (Tap) bakka buusuuf.
Maddoota Anniisaa
Haaromfamoo (Renewable)
Haaromfamoo Hintaane
Qajeelfama: Madda anniisaa fi fakkeenya isaa biyya keenyaa wajjin firoomsi. Jalqaba jecha tuqi, sana booda bakka duwwaa tuqi.
Cuunfaa Barnootaa (Summary)
Anniisaan dandeettii hojii hojjechuuti.
Madda Anniisaa jechuun bakka anniisaan irraa argamudha.
Maddoonni anniisaa bakka lamatti qoodamu: Haaromfamoo (fkn Aduu, Bishaan, Qilleensa) fi Haaromfamoo Hintaane (fkn Boba’aa, Cilee).
Itoophiyaa keessatti maddoonni akka Bishaanii fi Qilleensaa elektirikii maddisiisuuf baay’inaan faayidaa irra oolaa jiru.
Madaallii Ofii (Self-Checklist)
Barnoota kana erga xumurtee booda, wantoota armaan gadii gochuu ni dandeessaa? Saanduqa keessatti mallattoo (✓) godhi.