Saayinsii Naannoo Kutaa 5 5 Sections35 Lessons365 Days
3.2.4 Qabeenya Bishaan Itoophiyaa
Qabeenya Bishaan Itoophiyaa
Saayinsii Naannoo Kutaa 5
Bu’aa Barnootichaa (Competencies)
Xumura barnoota mata duree kanaatti:
Wantoota gurguddoo qabeenya bishaan Itoophiyaa irratti miidhaa geessisan ni tarreessita.
Haroowwaan sulula qinxaamaa keessatti argaman ni tarreessita.
Gosoota yaa’insa laggeen Itoophiyaa ni ibsita.
Amaloota laggeen Itoophiyaa ni himta.
Jechoota Ijoo
Qabeenya Bishaanii
Bishaan lafa irraa fi lafa keessaa dhala namaa fi uumamaaf faayidaa qabu hunda of keessatti qabata.
Sulula Qinxaamaa
Goda ykn dhoqa lafaa dheeraa fi bal’aa ta’e, bakka haroowwan baay’een biyya keenyaa itti argamanidha.
Yaa’insa (Drainage)
Kallattii fi daandii bishaan uumamaan lafarra itti yaa’u ykn kuufamu dha.
Faalamuu Bishaanii
Xurii fi balfa adda addaatiin qulqullinni bishaanii baduu fi fayyadamaaf ala ta’uu isaati.
Viidiyoo Barnootaa
Qabiyyee Barnootaa (Core Lesson)
Seensa (Introduction)
Barattoota jaalatamo,
Itoophiyaan bishaan lafa irraa fi lafa jalaa hedduu qabdi. Sababa kanaafis, Itoophiyaan Gumbii Bishaan Afrikaa (Water Tower of Africa) jedhamuun beekamti. Har’a waa’ee qabeenya bishaan kanaa, laggeen, haroowwan, fi wantoota isaan miidhan baranna.
1. Amaloota Laggeen Itoophiyaa
Irra caalaan isaanii maddarraa ka’uun kallattii adda addaatiin bittanna’anii yaa’u (Radial drainage).
Irra jireessi laggeen biyya keenyaa waqtii gannaa qofa guutanii yaa’u (Seasonal).
Faranjoota (bidiruun irra deemuuf) kan mijatan miti, sababni isaas lafa irraa gadi fi dhagaa irra waan yaa’aniif.
Ibsaa (Hydroelectric power) maddisiisuuf baay’ee mijatoo dha.
2. Gosoota Yaa’insa Laggeen Itoophiyaa
Laggeen Itoophiyaa iddoo itti namman (galan) irratti hundaa’uun bakka gurguddoo saditti qoodamu:
- Yaa’insa Gara Dhihaa (Mediterranean): Laggeen gara dhihaatti yaa’uun galaana Mediteraaniyaan seenan. Fakkeenya: Abbaay, Takazee, fi Baaroo-Akoboo.
- Yaa’insa Sulula Qinxaamaa (Rift Valley): Laggeen dhoqa lafaa keessa yaa’uun haroowwan keessatti hafan. Fakkeenya: Awaash (kan haroo Abbetti hafu) fi Oomoo (kan haroo Turkanaatti galu).
- Yaa’insa Gara Bahaa (Indian Ocean): Laggeen gara bahaatti yaa’uun Garba Indiyaa seenan. Fakkeenya: Waabii Shaballee fi Gannaalee-Daawwaa.
3. Haroowwan Itoophiyaa
Haroowwan Itoophiyaa iddoo argama isaaniitiin bakka lamatti qoodamu:
Sulula Qinxaamaa Keessa
Haroowwan baay’een dhoqa lafaa kana keessatti argamu. Isaanis:
Ziwaay, Laanganoo, Hawaasaa, Abbayyaa, Cyaamoo.
Hubachiisa: Haroowwan Shalaa fi Abijjaataan bishaan soogidda’aa (salty) qabu!
Sulula Qinxaamaatiin Ala
Haroowwan lafa ol ka’aa irra jiran:
Xaanaa (Haroo Itoophiyaa keessaa isa guddaa fi madda laga Abbaay), Xirraash, fi Haayq.
Haroowwan kun bishaan mi’aawaa (freshwater) qabu.
Wantoota Bishaan Irratti Miidhaa Geessisan
Fakkii Ibsu (Illustration)
Tapha Barnootaa: Haroowwan Qindeessi
Akkaataa itti taphatamu: Maqaa haroo tokko cuqaasuun filadhu, sana booda iddoo sirrii ta’e (sanduuqa) cuqaasuun kaa’i.
Maqaa Haroowwanii (Tuqi filachuuf)
Sulula Qinxaamaa Keessa
Sulula Qinxaamaatiin Ala
Gocha 1: Filannoo (MCQ)
Gocha 2: Walitti Firoomsi
Qajeelfama: Jechoota armaan gadii tuquun filadhu, itti aansuun ibsa isaaniif sirrii ta’e jalatti sanduuqa duwwaa tuqi.
Gocha 3: Dhugaa ykn Soba
Cuunfaa Barnootichaa (Summary)
Itoophiyaan qabeenya bishaanii guddaa qabdi, kanaafis “Gumbii Bishaan Afrikaa” jedhamti.
Laggeen Itoophiyaa bakka gurguddoo saditti yaa’u: Gara Dhihaa (fakkeenyaaf Abbaay), Sulula Qinxaamaa (Fakkeenyaaf Awaash), fi Gara Bahaa (Fakkeenyaaf Waabii Shaballee).
Haroowwan garri caalaan Sulula Qinxaamaa keessatti argamu. Haroowwan Shalaa fi Abijjaataan bishaan soogidda’aa qabu. Xaanan immoo haroo isa guddaa fi sulula qinxaamaatiin ala kan argamu dha.
Kunuunsi bishaanii baay’ee barbaachisaa dha; ciramuu bosonaa fi xurii adda addaatiin bishaan faalamuu hin qabu.
Qormaata Xumuraa (Assessment)
Mirkaneeffannaa (Checklist)
Barnoota har’aa keessatti wantoota armaan gadii hubachuu kee of madaali: