Saayinsii: Kutaa 6ffaa 5 Sections31 Lessons365 Days
5.4. Hongee fi Beela
Hongeefi Beela
Saayinsii Naannoo Kutaa 5
Lesson Competencies
At the end of the lesson you will be able to:
Yaad-rimee gogiinsaafi beela jedhuuf iddoo nikennita.
Sababaafi dhiibbaa gogiinsi baha Afrikaa irratti qabu niwalmadaalchista.
Hariiroo kaartaan roobaafi iddoowwan gogiinsaa baha Afrikaa qaban daawwachuun ni ibsita.
Iddoowwan gogiinsaa baha Afrikaa adda nibaasta.
Tooftaalee maddi biyya keessaa gogiinsa baha Afrikaa dandamachuuf gargaaran ni ibsita.
Key Terms
Gogiinsa (Drought)
Hanqina roobaa yeroo dheeraaf mudatu irraa kan uumamu, hanqina bishaanii hamaa dha.
Beela (Famine)
Hanqina nyaataa cimaa hawaasa bal’aa miidhu, yeroo baay’ee gogiinsaan kan dhufuudha.
Jallisii (Irrigation)
Tooftaa bishaan lagaa ykn lafa jalaa fayyadamuun yeroo roobni hin jirretti qonnaa ittiin gaggeessan.
Jijjiirama Qilleensaa
Ho’i qilleensa addunyaa dabalaa deemuu isaatiin haalli baramaa qilleensaa yeroo dheeraaf jijjiiramuu.
Core Lesson: Hongeefi Beela Baha Afrikaa
Introduction
Dear learners,
Mee yaadaa, ooyruu bal’aa qabdu garuu waggaa guutuu roobni hin roobne. Biqiltoonni hundinuu coolliganii gogu. Lagaan naannoo sana jiranis ni gogu. Haalli kun yoo yeroo dheeraaf itti fufe maal ta’a jettanii yaaddu? Eeyyee, beelatu uumama. Har’a waa’ee gogiinsaa fi beelaa, keessattuu Baha Afrikaa keessatti ni baranna.
Yaad-rimee Gogiinsaafi Beelaa
Gogiinsi addunyaa kana keessatti irra deddeebiin rakkoo mul’atuudha. Gogiinsi kun ji’a yookiin waggoota lakkoofsisuu danda’a.
Gogiinsi naannoo tokkotti yoo muudatu qonnaafi diinagdee naannoo sanaa hedduu miidha. Oomishtummaan ni xiqqaata, sana booda uummata beelaaf saaxila. Walittibu’iinsa babal’isa akkasumas uummatas godaansaaf saaxila.
Sababootaafi Dhiibbaa Gogiinsaa
Jijjiirama qilleensaa irraa kan ka’e, ho’i qilleensa addunyaa dabalaa waan jiruuf rakkoon gogiinsaa bal’inaan akka muudatu tilmaamama.
Sababa
- Hir’achuu dhiyeessii bishaanii (bishaan boollaa ykn bishaan lafa irraa).
- Jijjiiramuu haala qilleensaa.
- Waqtii, waggaafi waggoota hedduuf hanqina roobaa.
Dhiibbaa
- Oomishtummaa qonnaa gadi bu’uu.
- Uummataafi beeladoota beelaaf saaxiluu.
- Godaansa uummataa dirqisiisuu.
- Diinagdeefi hawaasummaa miidhuu.
Iddoowwan Gogiinsaa Baha Afrikaa
Baha Afrikaatti yeroo baay’ee rooba gabaabaa (Onkoloolessa – Mudde) fi rooba dheeraa (Bitootessa – Caamsaa) argatu. Yoo roobni kun hanqate gogiinsi ni mudata. Iddoowwan hamaan irra deddeebiin mudatu:
Tooftaalee Gogiinsa Dandamachuu
Gogiinsa ittisuu baannus, miidhaa isaa hir’isuuf tooftaalee dandamachuu adda addaa fayyadamuu dandeenya:
Fakkii (Illustration)
Game: Qoodiinsa Gogiinsaa
How to play: Tap an item below to select it, then tap the correct category box to place it.
Yaadawwan (Items)
Sababootaafi Dhiibbaa (Problems)
Tooftaalee Dandamachuu (Solutions)
Activity 1: Filannoo (Multiple Choice)
Activity 2: Iddoowwan Gogiinsaa Wal-quunnamsiisi
Tap a region on the left, then tap the correct country box on the right.
Naannoo (Region)
Biyya (Country)
Activity 3: Mixed Challenge
Lesson Summary
Gogiinsi hanqina roobaa yeroo dheeraatiin kan uumamu yoo ta’u, qonnaafi jireenya namootaa miidha.
Beelli dhiibbaa gogiinsaan dhufu isa hamaadha, hanqina nyaataa fida.
Baha Afrikaatti sababni gogiinsaa guddaan jijjiirama qilleensaafi hanqina bishaaniiti.
Iddoowwan akka Kaaba Daarfuur (Suudaan) fi qarqara baha Keeniyaa gogiinsaan irra deddeebiin miidhamu.
Tooftaaleen dandamachuu inni guddaan jallisii, bishaan kuusuufi biqiltuu dhaabuudha.
Final Assessment
Competency Checklist
Mark the boxes for the skills you feel you have mastered: